|
|
|
|
|
Cyganie to jedyna mniejszość etniczna pozbawiona swojej ojczyzny a przy tym nie roszcząca żadnych żądań terytorialnych. Prawdopodobnie wywodzą się z kilku szczepów Indii Północno-Zachodnich. Są społecznością emigracyjną, rozmieszczoną po całym świecie pierwotnie w wyniku podboju arabskiego. Data exodusu jest jednakże sporna, najczęściej w literaturze podaje się wiek X-XII. Wędrówka do Europy trwała 400 lat. Nie stworzyli nigdy zorganizowanej politycznie zbiorowości, lecz pozostawali społecznością różnorodnych grup etnicznych pozbawioną świadomości o wspólnych poglądach i celach w kwestii narodowej. Według innych teorii byli jedną z niższych kast, która wysłana została w celu powstrzymania najazdu muzułmanów lub też należeli do kasty wojowników. Populację Cyganów szacuje się na 12-14 mln osób, przy czym są oni bardzo silnie zróżnicowani dialektycznie, społecznie i kulturowo. Podstawowe różnice dotyczą tzw. sfer konfliktogennych: wierzeń i stylu życia. Mimo łatwości w aklimatyzowaniu się, przeważnie nie ulegają asymilacji, lecz adoptują do lokalnej kultury i języka. Grupy rodowe, dzielą się analogicznie do zamieszkanych prowincji, na liczne lokalne wspólnoty. Współczesny podział Romów obejmuje 4 „arystokratyczne” grupy: 1. Romowie – grupa najgłówniejsza i najliczniejsza, kosmopolici 2. Manusze – miano przysługujące Cyganom zamieszkującym kontynent północnoamerykański oraz państwa: Francję, Włochy, Hiszpanię i Niemcy. 3. Sinti – zamieszkujący Szwajcarię, Włochy, Niemcy, Australię i francuskie tereny przygraniczne. Przeciwstawiają się nazywaniu ich Romami. Niekiedy utożsamiani są z Manuszami. 4. Kale – zamiennie określani Gitanos, mieszkańcy Półwyspu Iberyjskiego i południowo – zachodniej Francji Tradycyjnie wyróżnia się cztery zasadnicze językowo-etnograficzne grupy Romów mieszkających w Polsce: Polska Roma (inaczej Polscy Cyganie Nizinni), Bergitka Roma (lub Polscy Cyganie Wyżynni, Cyganie Karpaccy), Kełderasze i Lowarzy. Cyganie Karpaccy zarzucili wędrówki kilka wieków temu, pozostałe grupy ciągle przemieszczają się, mimo wydanego 23 marca 1964 r. zakazu wędrowania - swoistego aktu „uszczęśliwienia” Cyganów. Niektóre profesje uprawiane przez Cyganów wywodzą się być może jeszcze z Indii, np. wróżbiarstwo, obróbka metali, tresura zwierząt. Powszechne wśród nich były także: handel końmi, ich leczenie i muzykowanie. Ubodzy Cyganie w Karpatach zajmowali się przed laty tłuczeniem kamieni na budowy dróg. Współcześnie nadal kobiety uprawiają wróżbę, natomiast mężczyźni często muzykują, lub zajmują się handlem. Coraz częściej jednak podejmują i inne powszechnie uprawiane zawody. Szczególny talent muzyczny i taneczny, skłoniły część Cyganów do organizowania się w amatorskie czy półprofesjonalne zespoły artystyczne. Ich folklor nie ma charakteru jednorodnego, wiele w nim jest treści przejętych i zaadaptowanych z kultury ludności, wśród której żyją i wędrują. Kontakty różnych grup cygańskich prowadzą do wzajemnego zapożyczania motywów. Stąd też folklor wykonywany na estradzie staje się coraz bardziej zunifikowany. Bronisława Wajs-Papusza ur. 17 sierpnia 1908 (lub 10 maja 1910) w Lublinie, zm. 8 lutego 1987 w Inowrocławiu) - poetka pisząca w języku romskim. Debiutowała wierszem w "Nowej Kulturze" w 1951. Jej odkrywcą był Jerzy Ficowski, który tłumaczył jej wiersze. Przekładane były na języki: niemiecki, angielski, francuski, hiszpański, szwedzki, włoski. W Gorzowie Wielkopolskim mieszkała od roku 1954, gdy na dobre zatrzymał się jej romski tabor, do 1981, gdy schorowaną przyjęła pod opiekę rodzina z Inowrocławia. Od 1962 należała do Związku Literatów Polskich. Papusza była pierwszą świadomą poetką cygańską w Polsce.(1) Z jej "odkryciem", a potem wylansowaniem jako twórczyni związane są nazwiska dwóch polskich poetów. Okoliczności tak się złożyły, że ta Cyganka o szczególnej wrażliwości spotkała na drodze swej wędrówki młodego poetę Jerzego Ficowskiego, którego jej pieśni (gila) zauroczyły. Drugi szczęśliwy przypadek to zainteresowanie się cygańskimi utworami przełożonymi przez Ficowskiego, jednego z najwybitniejszych polskich poetów - Juliana Tuwima. Zachowana spuścizna literacka Papuszy nie jest imponująca, to zaledwie około 40 utworów przez nią własnoręcznie zapisanych. Pozostawiła ona ponadto sporo przez siebie napisanych tekstów zawierających opis jej cygańskiego życia. Przy tym swoje utwory Papusza pisała po cygańsku, zaś opisy życia, a także listy - po polsku. M. K.
|